จุดเริ่มต้น…สมาคมสายใยครอบครัว

เมื่อสิบกว่าปีก่อน ดิฉันได้มีโอกาสรู้จักกับผู้อำนวยการศูนย์ในการปรึกษาที่มีชื่อเสียง ชาวสิงคโปร์ท่านหนึ่ง ท่านได้ทราบว่าดิฉันสนใจอยากฝึกอบรมทางด้านครอบครัวบำบัด จึงได้เชิญให้ดิฉันไปดูงานที่ศูนย์ของท่าน และยินดีให้ดิฉันไปพักที่บ้านของท่าน ลูกของท่านคนหนึ่งต้องสละห้องให้ดิฉันพัก ในขณะที่ลูกวัยรุ่นอีกคนมีเพื่อนมาทำการบ้านและนอนที่บ้านนั้น แต่ทั้งท่านและภรรยาก็ดูแลดิฉันอย่างดีให้สุขกายสบายใจ ท่านยังพาดิฉันไปรู้จักแวดวงสมาคมของท่าน และภารกิจที่ท่านทำกับคนหลายกลุ่มเพื่อเสริมสร้างเขาเหล่านั้น ตลอดจนให้ข้อชี้แนะที่เป็นประโยชน์ต่อการทำงานและการศึกษาต่อของดิฉันด้วย ก่อนกลับท่านได้เอาสมุดทำเนียบแขกที่เคยมาพักที่บ้านของท่านมาให้ดิฉันและเพิ่มข้อมูลของดิฉันเข้าไป ดิฉันยังรู้สึกประทับใจและจดจำ แบบอย่างเจ้าของบ้านผู้เปิดบ้านท่านนี้อยู่เสมอ และหวังไว้ว่าดิฉันจะมีโอกาสเป็นคนที่เปิดบ้านของตนเองเพื่อเป็นพรสำหรับผู้อื่นบ้าง
สองสามปีต่อมาดิฉันกล้าตัดสินใจอาสาเปิดบ้านของตนเองให้อาจารย์ผู้ใหญ่ที่จะมาอบรมให้กลุ่มอาสาสมัครที่ทำงานกับดิฉันได้เข้ามาพักแรมที่บ้าน สมาชิกในบ้านต้องเตรียมการหลายอย่าง ตอนนั้นลูกยังเล็ก การจัดบ้านให้เรียบร้อยไม่ใช่เรื่องง่ายเลย ต้องหาอุปกรณ์เครื่องนอนเครื่องใช้ จัดรายการอาหาร การรับส่ง ปรับเวลาตื่นนอน ตลอดจนกิจกรรมต่างๆของลูกๆก็ต้องสับหลีก จนถึงตอนล่ำลาส่งท่านขึ้นรถที่หน้าบ้าน ท่านเปรยสั้นๆว่า “ถ้าได้เก็บโกยขยะพวกนี้ไปก็คงจะดีนะ” ทั้งดิฉันและสามีมองหน้ากันและรู้ว่าต่างคนต่างคิดอะไร เราเห็นปัญหาขยะพัดปลิวเข้ามาหล่นในแอ่งน้ำหน้าบ้านนานแล้ว การเปิดบ้านครั้งนี้จึงเป็นวาระที่เราลงมือแก้ปัญหานี้อย่างจริงจังเพื่อจะได้ไม่ขายหน้าอีก ครั้งนั้นเป็นครั้งเดียวที่ได้มีโอกาสพูดคุยอย่างใกล้ชิดเป็นกันเองกับอาจารย์ผู้มีประสบการณ์มากยิ่งในบ้านของเรา ปัจจุบันการเลือกไปพักที่โรงแรมหรือจ่ายเงินเพื่อเปิดห้องพักให้แขกดูจะเป็นความสะดวกที่เหมาะสมกับสมัยที่กระตุ้นการจับจ่าย แต่คุณค่าที่จะเกิดเป็นแรงจูงใจและความประทับใจระหว่างครอบครัวคงน้อยนิด
บ้านหรือครอบครัวเป็นระบบที่ควรมีการเปิดอย่างเหมาะสมเพื่อทั้งการให้และรับ ข้อมูล ค่านิยม การสนับสนุน และการอยู่ร่วมในสังคม มีหลายปัจจัยที่ทำให้บางครอบครัวเลือกที่จะปิดและอยู่อย่างโดดเดี่ยว โดยเฉพาะอย่างยิ่งครอบครัวที่มีผู้ป่วยจิตเวชรุนแรงและเรื้อรัง แต่ตามสภาพของครอบครัวผู้ป่วย ควรเปิดอย่างยิ่งเพราะไม่มีใครเพียงลำพังหรือหน่วยงานเดียวๆจะสามารถรับมือกับสภาพการณ์นั้นได้ดีพอที่จะยังคงเหลือพลังหรือทรัพยากรสำหรับสมาชิกอื่นๆในครอบครัวที่จะดำรงชีวิตอย่างเป็นสุขได้เทียบเคียงกับผู้คนทั่วไป
ดิฉันขอยกตัวอย่างกรณีครอบครัวผู้ป่วยรายหนึ่ง พี่สาวได้เข้ามาร่วมประชุมกลุ่มครอบครัวร่วมกับสหวิชาชีพของโรงพยาบาลเพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้ประสบการณ์ของกันและกัน และเพื่อร่วมกันหาทางวางแผนการดูแลรักษาผู้ป่วยต่อไป พี่สาวท่านนี้ตอนแรกมีท่าทีเบื่อหน่ายและมีความกดดันอยู่ภายในและบอกผู้ร่วมประชุมว่า “ไม่มีอะไรจะพูด” สมาชิกที่เหลือจากสองครอบครัวจึงได้บอกเล่าประสบการณ์ของตนที่ผู้ป่วยป่วยมานาน มีพฤติกรรมที่ชุมชนไม่พอใจ ทั้งครอบครัวก็พลอยถูกรังเกียจไปด้วย แต่ทั้งสองบ้านมีหนทางในการรับมือกับปัญหาแตกต่างกัน เมื่อได้ฟังปัญหาของครอบครัวอื่นไปสักพัก พี่สาวท่านนั้นก็เริ่มให้ความสนใจสมาชิกอื่นแล้วก็เริ่มแบ่งปันปัญหาของตนเอง ที่น้องชายป่วยและมักดื่มเหล้าเดินไปตลาดลวนลามผู้หญิง บ่อยครั้งที่น้องชายก็ถูกรุมกระทืบ เขาเองก็ถูกตำหนิ ถูกไล่ออกจากห้องเช่า ซ้ำยังต้องคอยพะวงอยู่เสมอว่าน้องชายจะทำอะไรลูกสาวของตนเองหรือไม่ การพาน้องชายมาอยู่โรงพยาบาลแต่ละครั้งก็แสนลำบาก หลายครั้งถูกปฏิเสธ แต่ถ้าครั้งใดโรงพยาบาลรับไว้ก็ได้โล่งใจและได้พักชั่วครู่ชั่วยาม รอกลับเข้าสู่ฝันร้ายใหม่ เมื่อโรงพยาบาลติดต่อให้มารับผู้ป่วยกลับบ้าน การได้รับรู้สภาพปัญหาและข้อจำกัดของผู้ดูแลเช่นนั้น ทีมผู้ดูแลจึงช่วยกันระดมความรู้และประสบการณ์มาหารือกันเพื่อดำเนินการช่วยเหลือญาติ และหาทางประสานงานกับหน่วยงานต่างๆให้ได้มีส่วนยื่นมือเข้ามา ครั้งนี้ทีมของโรงพยาบาลไม่มีใครตอกย้ำญาติด้วย คำพูดเดิมๆที่เคยชินและคิดว่าเป็นมาตรการเด็ด (ที่มีอยู่เพียงมาตรการเดียว) ที่จะทำให้ผู้ป่วยไม่กลับมาป่วยซ้ำ ไม่สร้างความลำบากให้กับผู้อื่นอีกต่อไป คือคำแนะนำที่ว่า “ญาติต้องดูแลให้ผู้ป่วยกินยา อย่าให้ขาดยาเด็ดขาด”
เทศกาลสงกรานต์ เป็นช่วงเวลาที่ได้รำลึกถึงผู้สูงอายุ เยาวชนลูกหลานได้ไปรดน้ำดำหัวท่าน ก็ทำให้ท่านได้ชื่นใจ แต่ยังมีผู้สูงอายุอีกกลุ่มที่การรดน้ำดำหัวไม่สามารถทำให้ท่านชื่นในได้ คือพ่อแม่ผู้แก่เฒ่า ซึ่งได้ดูแลลูกที่ป่วยเป็นโรคจิตเภทมาอย่างยาวนาน นอกจากไม่มีวันเกษียณแล้ว ยังอาจจะต้องหวาดผวาว่าจะเกิดอะไรกับตนหรือกับลูก แล้วใครบ้างที่จะช่วยหา และช่วยทำในสิ่งที่ทำให้ท่านชื่นใจได้